QUYỀN PHỦ QUYẾT: KIỂM SOÁT HAY MẶC CẢ?
Có thể nói, Trump là Tổng thống thú vị nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. Từ xuất thân là ngôi sao truyền hình đến việc sử dụng Twitter làm vũ khí chính trị (thậm chí khi bị Twitter cấm tài khoản thì Trump tạo hẳn một nền tảng mạng xã hội riêng). Ông cũng là “người chơi hệ kinh tế” - ngay cả trong vai trò Tổng thống. Thể hiện qua cách đàm phán đầy sức ép của một doanh nhân luôn tìm cách thắng, chứ không chấp nhận hòa.
Nhưng trái với phong cách đối đầu thường thấy, ở nhiệm kì đầu của mình, Trump mới chỉ “bật” Quốc Hội Mỹ nhõn 10 lần (ít nhất các đời tổng thống Mỹ 40 năm qua). Tên gọi chính thức cho hành động “bật” này là phủ quyết – một trong những cơ chế quan trọng nhất cấu thành quyền lực của Tổng thống Mỹ. Trong bài viết này, chúng mình sẽ cùng tìm hiểu về quyền phủ quyết và vai trò của nó đối với việc thực thi pháp luật.
Quyền phủ quyết là gì?
Phủ quyết (veto) được hiểu theo nghĩa đơn giản nhất là ngăn cản cái gì đó diễn ra. Theo tiếng Latinh, từ “phủ quyết (veto)” nghĩa là “I forbid” (Tôi cấm). Như vậy, Quyền phủ quyết là quyền đơn phương bác bỏ, không chấp thuận một vấn đề nào đó trong các lĩnh vực khác nhau, nhằm nói lên những quan điểm của cá nhân, tổ chức, quốc gia nào đó trong thực hiện những vấn đề trên cơ sở pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế [1]. Ví dụ, trong một công ty, một cổ đông sở hữu 36% cổ phần của công ty (theo quy định của Luật Doanh nghiệp 2020) có thể phủ quyết bất kì quyết định nào thuộc thẩm quyền của Đại hội cổ đông.
Xét ở khía cạnh hành chính, tại nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước theo nguyên tắc quyền lực phân lập, quyền phủ quyết thường được quy định trong Hiến pháp. Dựa theo mức độ phủ quyết có thể phân chia: Quyền phủ quyết tuyệt đối, quyền phủ quyết tương đối, phủ quyết bỏ túi (pocket veto), phủ quyết một phần [2].
Nhìn chung việc trao quyền phủ quyết chính là trao một công cụ để kiểm soát quyền lực, tránh tuyệt đối hóa quyền lực vào một cơ quan nhất định, mà cụ thể trong bài viết này chính là việc kiểm soát quyền lực giữa nhánh hành pháp đối với nhánh lập pháp.
Quyền phủ quyết của Tổng thống Mỹ
Hiến pháp Mỹ năm 1778 quy định về quyền phủ quyết của Tổng thống: Mỗi dự luật đã được thông qua tại Hạ viện và Thượng viện trước khi trở thành luật đều phải đệ trình lên Tổng thống Hoa Kỳ. Nếu tán thành, Tổng thống sẽ ký nhận, nếu không Tổng thống sẽ trả lại Viện đưa ra dự luật đó cùng với ý kiến không tán thành.[…]. Mặc dù bản Hiến pháp không nhắc rõ về thuật ngữ quyền phủ quyết nhưng việc không ký nhận dự luật và gửi văn bản phản đối có thể hiểu hành động đó là hành động phủ quyết. Hoặc trong một số ít trường hợp, Tổng thống có thể sử dụng hình thức phủ quyết ngầm: nếu một dự luật đệ trình lên Tổng thống trong 10 ngày cuối của một kỳ họp Quốc hội, dự luật đó có thể bị giữ lại chưa ký. Khi Quốc hội ngừng họp, dự luật đó bị loại bỏ. Bởi vì theo Hiến pháp Mỹ quy định: trường hợp Quốc hội đang không nhóm họp nên Tổng thống không thể gửi trả lại cho Quốc hội được và trong trường hợp đó thì dự luật sẽ không trở thành luật [3].
Mặc dù quyền phủ quyết được trao riêng cho Tổng thống Mỹ nhưng không phải là “quyền phủ quyết tuyệt đối”. Theo đó Tổng thống cần phải có văn bản lý giải việc phải đối đạo luật gửi về Quốc hội. Quốc hội có thể vượt qua quyền phủ quyết của Tổng thống nếu giành được 2/3 sự tán thành đến từ mỗi viện. Điển hình nhất là năm 2021, Quốc hội Mỹ đã vô hiệu hóa quyền phủ quyết của Trump về một dự luật quốc phòng. Tuy nhiên trường hợp này thường hiếm khi xảy ra. Bảng thống kê số lượng phủ quyết và tỷ lệ thành công của năm nhiệm kỳ Tổng thống Mỹ gần nhất là minh chứng cho điều đó:
Tóm lại, việc trao quyền phủ quyết cho Tổng thống Mỹ cuối cùng chỉ phục vụ mục đích trao cho nhánh hành pháp một vũ khí quan trọng để hạn chế sự lạm quyền của nhánh lập pháp, trực tiếp là Quốc hội Mỹ.
Phủ quyết – kiểm soát và mặc cả
Quyền thức để Tổng phủ quyết là một phương thống bảo vệ Hiến pháp; là một công cụ đắc lực để kiểm soát, chống lại sự vội vàng và độc đoán của Quốc hội trong lĩnh vực lập pháp hay chính là việc hạn chế sự lạm quyền; và là một phương tiện hữu hiệu để bảo vệ chính sách quốc gia do Tổng thống hoạch định [4]. Trong nguyên tắc tam quyền phân lập: lập pháp, hành pháp và tư pháp là ba nhánh tồn tại độc lập, kiềm chế và đối trọng lẫn nhau, không có nhánh nào là quyền lực tuyệt đối. Ngoài ra, phủ quyết là tấm khiên bảo vệ quyền hành pháp trước những đạo luật đi ngược lại với Hiến pháp (vi hiến).
Nhưng câu chuyện không dừng lại ở đó, việc thực thi quyền phủ quyết còn được sử dụng như một cách để mặc cả, thỏa hiệp, nhượng bộ giữa Chính phủ và Quốc hội hoặc bị lạm dụng để bảo vệ lợi ích, mục tiêu chính trị của Tổng thống.
Xét góc nhìn từ phía Quốc hội đối với Tổng thống, quy trình được thực hiện từ việc Quốc hội gửi dự luật cho Tổng thống, Tổng thống có hai sự lựa chọn “gật đầu” để ban hành hoặc “lắc đầu” để phản đối. Như vậy để dự luật trở thành luật, không chỉ đơn giản là soạn thảo, chỉnh sửa, bỏ phiếu, đệ trình mà điều quan trọng ở đây là làm sao dự luật đó không gặp phải sự phủ quyết của Tổng thống. Tình huống này làm nảy sinh sự nhượng bộ giữa Quốc hội với Tổng thống để người đứng đầu Nhà Trắng chấp nhận dự luật.
Đến đây, chúng ta có thể đặt phản biện rằng “Quốc hội có thể bác bỏ quyền phủ quyết của Tổng thống vậy tại sao phải nhượng bộ Tổng thống?”. Thực tế, Tổng thống Mỹ là người có uy tín lớn, có ảnh hưởng lớn đến nhân dân và Quốc hội, tồn tại độc lập với Quốc hội vì vậy việc nhượng bộ là một quyết định dễ chịu có lợi cho cả hai phía. Hơn nữa, lưỡng viện Mỹ có đa số nghị sĩ thuộc hai Đảng Dân chủ và Cộng hòa, vì vậy việc một Tổng thống (thuộc một trong hai đảng trên) phủ quyết một dự luật có thể nhận được sự ủng hộ của các nghị sĩ thuộc Đảng mình. Từ trước đến nay, tỉ lệ bác bỏ phủ quyết của Tổng thống là tương đối thấp. Điều này cho thấy việc lựa chọn một giải pháp nhượng bộ là hướng đi đem lại lợi ích cho cả hai bên.
Xét góc độ mối quan hệ Tổng thống đối với Quốc hội, trao quyền phủ quyết cho Tổng thống Mỹ không đơn thuần được sử dụng như một biện pháp kiểm soát quyền lực. Một vị Tổng thống sử dụng cách thức “dọa phủ quyết” dự luật là điều diễn ra không ít lần ở nước Mỹ. Việc này nhằm mục đích điều chỉnh dự luật sao cho phù hợp với nhánh hành pháp, đồng thời bảo vệ lợi ích chính trị, bảo vệ chính sách cũng như gia tăng uy tín của vị Tổng thống đó và đảng cầm quyền. Nhưng không phải lúc nào biện pháp cũng đem lại hiệu quả, thậm chí nó có thể dẫn đến sự bế tắc, làm chậm tiến trình thông qua dự luật [5]. Đạo luật Chi tiêu Quốc phòng (NDAA) năm 2019, trước khi bị Quốc hội bác bỏ, Trump đã từng dọa phủ quyết với lý do dự luật này được cung cấp ngân sách ít hơn so với yêu cầu.
Phủ quyết – độc lập sao lại can thiệp?
Ta biết rằng trong nguyên tắc tam quyền phân lập, lập pháp, hành pháp, tư pháp là ba nhánh tồn tại độc lập với nhau. Vậy tại sao nhánh hành pháp lại có thể can thiệp vào công việc của nhánh hành pháp mà cụ thể ở đây thông qua quyền phủ quyết của Tổng thống?
Thực chất hành pháp là “hành động để đưa pháp luật vào cuộc sống” [6]. Việc thực thi quyền hành pháp phải dựa trên những dự luật đã được Quốc hội thông qua và ban hành. Hiến pháp Mỹ quy định Tổng thống Mỹ là người đứng đầu nhánh hành pháp, toàn quyền thực thi những chính sách và luật pháp; quyết định cơ cấu tổ chức, hoạt động của nền hành chính quốc gia…[7]. Tại khoản 3 Điều 2 Hiến pháp Hoa Kỳ năm 1787 quy định: “Tổng thống thông báo thường kỳ cho Quốc hội về tình hình của Liên bang và đề nghị Quốc hội xem xét những biện pháp mà Tổng thống thấy cần thiết và thích hợp”. Nếu xét ở cả hai khía cạnh trên thì hành pháp không chỉ bó hẹp ở chấp hành pháp luật, mà còn cả ở việc định hướng chính sách và tổ chức thực hiện chính sách [8]. Như vậy, quyền phủ quyết đóng vai trò như một công cụ thể hiện quan điểm, thông điệp của Tổng thống trong việc đề xuất chính sách đối với Quốc hội. Hơn nữa nhìn nhận từ bình diện của nhánh lập pháp thì đây là việc Tổng thống tác động hay trợ giúp Quốc hội trong việc thực hiện quyền lập pháp.
Tuy nhiên, nếu xét trên cơ sở thực tiễn việc thực hiện quyền phủ quyết thì có thể nhận ra những hạn chế cố hữu điển hình là sự chậm chạp trong việc ban hành luật, không đáp ứng được yêu cầu về thời gian đặc biệt là các dự luật đụng chạm đến lợi ích các bên khác nhau. Lý do để giải thích cho điều này chính là sự mặc cả, thỏa hiệp giữa các nhánh để đi đến một phương án cuối cùng. Bên cạnh đó là việc lợi dụng phân chia quyền lực để phục vụ mục đích riêng…
Kết luận
Phủ quyết là quyền hạn rất lớn về mặt luật pháp của Tổng thống Mỹ. Việc sử dụng quyền hạn này đòi hỏi một cách chính trực, khách quan và trên hết là phục vụ cho lợi ích của nhân dân. Bởi quyền lực không tự nhiên mà có, không thuộc bất cứ ai, mà quyền lực do nhân dân, thuộc về nhân dân, quyền lực chỉ thực sự có ý nghĩa khi nhân dân làm chủ. Riêng về Mỹ, Trump vừa nhậm chức, thế giới chứng kiến biết bao sự thay đổi nhanh chóng, ít nhất trong bốn năm tới chúng ta sẽ chứng kiến không ít những sự kiện tác động sâu sắc từ “xứ cờ hoa” và rất có thể cụm từ “quyền phủ quyết” sẽ trở thành một điểm nhấn trong sự nghiệp chính trị của Trump tại nhà trắng.
Bài viết có thể gặp phải những thiếu sót, chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ quý độc giả có chuyên môn trong lĩnh vực này.
Tài liệu tham khảo
[1] [2] “Những vấn đề của thế giới xung quanh viêc dùng quyền phủ quyết (veto right) là gì?”, Xây dựng tài liệu học thuật ngành chính trị học;
[3] Hiến pháp Hợp chủng quốc Hoa Kỳ và chú thích, Ấn phẩm của Chương trình Thông tin Quốc tế, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 7/2004;
[4] [7] Nguyễn Anh Hùng, “Cơ chế kiểm soát quyền lực của Tổng thống đối với Quốc hội và hệ thống Tòa án Liên bang ở Hoa Kỳ và một số khuyến nghị cho Việt Nam”, Tạp chí điện tử luật sư Việt Nam (2025);
[5] Nguyên Lâm, “Quyền phủ quyết - quân cờ mặc cả”, Báo Đại biểu nhân dân (2012);
[6] [8] Trần Anh Tuấn, “Quyền hành pháp và vai trò của Chính phủ trong thực hiện quyền lực nhà nước”, Tạp chí Cộng sản (2013)