XUÂN SON – BÓNG ĐÁ VÀ PHÁP LUẬT QUỐC TỊCH
Xuân Son – tại sao anh không nhập tịch sớm hơn?
Nghe Xuân Son thấy trong lòng vui chứa chan! Son yêu bánh chuối, còn người dân Việt Nam thì yêu Son, trân quý những đóng góp của anh cho đất nước này. Nhìn anh cống hiến cho đội tuyển, nhiều người tự hỏi: tại sao Rafaelson không nhập tịch vào Việt Nam sớm hơn?
Nếu theo dõi EURO 2024, bạn chắc không lạ gì anh chàng Lamine Yamal khuynh đảo cả châu Âu, cùng Tây Ban Nha vô địch EURO ở tuổi 17. Vậy nếu Lamine Yamal sinh ra ở Việt Nam, liệu rằng chúng ta có Nguyễn Yamal không?
Cả 2 thắc mắc trên sẽ được giải đáp trong bài viết này, bằng pháp luật quốc tịch.
Hiểu thế nào về quốc tịch và pháp luật quốc tịch?
Đối với mỗi quốc gia, quốc tịch là chế định quan trọng, thể hiện mối liên hệ pháp lý giữa cá nhân với quốc gia. Cá nhân mang quốc tịch của quốc gia nào sẽ hưởng các quyền và phải thực hiện các nghĩa vụ theo quy định của pháp luật quốc gia đó. Quốc tịch có thể được xác định theo sự sinh đẻ, qua nhập tịch… [1].
Pháp luật quốc tịch là tổng hợp các biện pháp được thể chế hóa, do chủ thể quản lý đề ra, trong đó quy định về mối quan hệ pháp lý giữa cá nhân và quốc gia, nhằm phục vụ chiến lược phát triển của hệ thống xã hội. Pháp luật quốc tịch của một quốc gia là chính sách công, tức chính sách do Nhà nước ban hành.
Nguyên tắc xác định quốc tịch gốc
2 nguyên tắc cơ bản nhất để xác định quốc tịch cho một đứa trẻ khi sinh ra là: nguyên tắc quyền huyết thống và nguyên tắc quyền nơi sinh.
a) Nguyên tắc quyền huyết thống (Jus sanguinis)
Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều áp dụng nguyên tắc quyền huyết thống: đứa trẻ sẽ thừa hưởng quốc tịch từ cha mẹ, bất kể sinh ra ở đâu.
Ví dụ bạn sinh ra ở Trung Quốc nhưng bố mẹ bạn mang quốc tịch Việt Nam, thì bạn sẽ mang quốc tịch Việt Nam.
b) Nguyên tắc quyền nơi sinh (Jus soli)
Bên cạnh nguyên tắc quyền huyết thống, một số quốc gia áp dụng thêm nguyên tắc quyền nơi sinh: đứa trẻ sinh ra ở nước nào thì mang quốc tịch của nước đó, mà không phụ thuộc vào quốc tịch của cha hay mẹ chúng. Những quốc gia áp dụng nguyên tắc quyền nơi sinh không hạn chế (cấp quốc tịch cho trẻ em sinh ra trên lãnh thổ của quốc gia đó mà không cần thêm điều kiện) là Mỹ, Mexico, Canada…
Ví dụ bạn sinh ra ở Canada và bố mẹ bạn mang quốc tịch Việt Nam, thì bạn được phép mang quốc tịch Canada, bên cạnh quốc tịch Việt Nam theo quyền huyết thống.
————
Sau đây là câu chuyện của Lamine Yamal để giúp chúng ta hiểu hơn về 2 nguyên tắc này:
Yamal rất giỏi, nhiều người thậm chí khẳng định cậu sẽ giành quả bóng vàng trong tương lai. Nhưng bạn có biết bố của Lamine Yamal là ai không? Dĩ nhiên không phải Vinicius 🐧. Bố cậu là Mounir Nasraoui - người Maroc. Mẹ là người Guinea Xích Đạo, và sinh ra cậu ở Tây Ban Nha [2]. Do đó, mặc định Yamal có 3 quốc tịch để chọn: Maroc, Guinea Xích Đạo (theo nguyên tắc quyền huyết thống) và Tây Ban Nha (theo nguyên tắc quyền nơi sinh).
Vậy nếu Yamal sinh ra ở Việt Nam thay vì Tây Ban Nha thì sao? Liệu chúng ta sẽ có Nguyễn Yamal? Tiếc là không. Nếu sinh ra ở Việt Nam, Yamal chỉ có 2 quốc tịch để chọn là Maroc và Guinea Xích Đạo (theo nguyên tắc quyền huyết thống). Về cơ bản, Việt Nam không áp dụng nguyên tắc quyền nơi sinh, trừ trường hợp không xác định được bố mẹ hoặc bố mẹ là người không quốc tịch [3].
Quan điểm về số lượng quốc tịch
Giả sử đứa trẻ có bố là công dân Việt Nam, mẹ là công dân Lào và sinh ra ở Canada. Theo logic của nguyên tắc xác định quốc tịch gốc, đứa trẻ có quyền mang 3 quốc tịch Việt Nam, Lào, Canada.
Sẽ chẳng có vấn đề gì xảy ra nếu các quốc gia đều chấp nhận tình trạng một cá nhân đồng thời là công dân của nhiều nước. Tiếc là phần lớn các quốc gia không nghĩ thế. Hãy hình dung thế giới hiện tại chia thành 3 nhóm:
- Các nước theo quan điểm đa quốc tịch: cho phép công dân cùng lúc mang nhiều quốc tịch như Mỹ, Canada, Pháp…
- Các nước theo quan điểm đơn quốc tịch: quy định công dân chỉ có một quốc tịch, tức cá nhân nếu theo quốc tịch này thì phải thôi quốc tịch kia. Có những quốc gia duy trì chính sách một quốc tịch cứng như Trung Quốc, Triều Tiên... Bên cạnh đó, một số quốc gia áp dụng chính sách một quốc tịch mềm dẻo như Nhật Bản, Nga, Việt Nam… Những nước này vẫn giữ quan điểm một quốc tịch nhưng chấp nhận vài ngoại lệ có hai quốc tịch.
- Các nước theo quan điểm kết hợp: áp dụng đa quốc tịch với một số quốc gia nhất định, nhưng đơn quốc tịch với phần còn lại. Ví dụ như Tây Ba Nha chỉ áp dụng đa quốc tịch với các nước Mỹ La-tinh, Guinee Xích Đạo,.. và đơn quốc tịch với những nước khác.
Theo một số nghiên cứu, mang nhiều quốc tịch có thể đem lại thuận lợi đáng kể cho cá nhân như di chuyển giữa các nước sẽ dễ dàng hơn (do người đó có khả năng xin hộ chiếu của nhiều quốc gia), hưởng quyền ở tất cả các quốc gia liên quan; song họ cũng gặp bất lợi là phải thực hiện nghĩa vụ đối với tất cả các quốc gia mà mình là công dân (đặc biệt là nghĩa vụ quân sự),... [4]. Xét từ góc độ cá nhân, chính sách của các nước theo quan điểm đa quốc tịch có phần hấp dẫn hơn so với các nước theo quan điểm đơn quốc tịch.
Tuy nhiên, được cái này thì lại mất cái kia, không phải tự nhiên mà các quốc gia lại ký kết một số điều ước quốc tế để hạn chế tình trạng đa quốc tịch, có thể kể đến Công ước La Haye năm 1930 (Điều 4,5,6) [5]. Thực tế thì khi cá nhân đồng thời là công dân của nhiều quốc gia, tình trạng xung đột quốc tịch sẽ xuất hiện, kéo theo nhiều rủi ro về an ninh quốc gia. Về mặt này, chính sách đơn quốc tịch lại rất hiệu quả để đảm bảo công dân trung thành tuyệt đối với đất nước, giảm thiểu rủi ro chính trị hay xung đột lợi ích giữa các quốc gia.
Tóm lại, nguyên tắc xác định quốc tịch gốc cho biết quốc tịch của đứa trẻ khi sinh ra – tức về lý thuyết, đứa trẻ có quyền chọn quốc tịch nào. Nhưng trên thực tế, quốc tịch của cá nhân còn được quyết định bởi quan điểm về số lượng quốc tịch của các nước liên quan.
Nhập tịch
Ngoài quốc tịch gốc được trao khi sinh ra, cá nhân có thể thay đổi quốc tịch bằng cách xin làm công dân của một đất nước khác, thông qua các thủ tục pháp lý được quy định bởi pháp luật mỗi nước. Quá trình này được gọi là nhập tịch.
Một trong những điều kiện cơ bản nhất để nhập tịch vào một quốc gia là: cá nhân đã cư trú tại đất nước đó trong một khoảng thời gian nhất định, ở Việt Nam là 5 năm [1][3]. Dù Rafaelson đã tỏa sáng tại V-league trong nhiều mùa giải, nhưng phải đến tháng 10 năm 2024, anh mới chính thức đủ điều kiện về thời gian cư trú tại Việt Nam. Giờ thì bạn đã hiểu tại sao Xuân Son không nhập tịch vào Việt Nam sớm hơn. Câu trả lời là anh có muốn cũng không được.
Nhập tịch sẽ khác nhau giữa quốc gia theo quan điểm đơn quốc tịch và đa quốc tịch. Cá nhân nếu nhập tịch vào các nước theo quan điểm đơn quốc tịch sẽ phải thôi quốc tịch ban đầu. Mặt khác, nếu các nước liên quan cho phép đa quốc tịch, cá nhân nhập tịch vẫn được giữ quốc tịch ban đầu. Ví dụ Rafaelson khi nhập tịch Việt Nam thì phải thôi quốc tịch ban đầu là Brazil. Còn Diego Costa khi nhập tịch Tây Ban Nha vẫn được giữ quốc tịch ban đầu là Brazil (do cả Tây Ban Nha và Brazil đều cho phép đa quốc tịch).
Cơ chế nhập tịch rất phức tạp. Ngay cả với những nước có cùng quan điểm về số lượng quốc tịch, việc vận hành cơ chế của từng quốc gia đem lại kết quả rất khác nhau.
Tại Đông Nam Á, hiện tượng nhập tịch ồ ạt trong bóng đá đã xuất hiện ở Singapore từ đầu thập niên 90. Những năm gần đây, làn sóng nhập tịch đã trở lại mạnh mẽ ở Philippines, Campuchia và đặc biệt là Indonesia.
Khi tham dự vòng loại thứ 3 World Cup 2026, tuyển quốc gia Indonesia đã có những màn thể hiện tốt trước những ông lớn của châu Á. Trong chiến thắng 2-0 trước Ả Rập Xê-út, đội hình ra sân của tuyển Indonesia có tới 9/11 người là cầu thủ nhập tịch. Điều này xảy ra là vì Indonesia đã áp dụng triệt để chính sách nhập tịch đặc biệt để thu hút các vận động viên tài năng. Theo Điều 20 Luật Quốc tịch Indonesia (Law of the Republic of Indonesia on Citizenship), trường hợp người nước ngoài có thể đem lại lợi ích cho quốc gia, Tổng thống có thể xem xét việc nhập tịch đặc biệt. Tức là cá nhân được nhập tịch dễ dàng hơn, thay vì phải đáp ứng những điều kiện về thời gian cư trú và khả năng ngôn ngữ như nhập tịch thông thường [6].
Từ bảng so sánh trên, có thể thấy điều kiện nhập tịch của Indonesia và Việt Nam có nhiều điểm tương đồng. Ngoài nhập tịch thông thường, giống với Indonesia, Việt Nam cũng có cơ chế nhập tịch đặc biệt đối với các cá nhân sẽ mang lại lợi ích lớn cho quốc gia (Khoản 2 Điều 19 Luật Quốc tịch Việt Nam) [3] [7].
Tuy nhiên, khác biệt ở chỗ Việt Nam khá hạn chế việc sử dụng chính sách nhập tịch đặc biệt. Trong quá khứ, có rất ít trường hợp cầu thủ bóng đá được nhập tịch Việt Nam theo con đường này. “An ninh quốc gia” lí do chính khiến Việt Nam khắt khe về nhập tịch, xuất phát từ hoàn cảnh lịch sử đặc biệt của đất nước. Sau khi giành độc lập và thống nhất đất nước, có nhiều thế lực thù địch lợi dụng các kẽ hở của pháp luật để thực hiện hành vi chống phá Nhà nước. Do đó, các chính sách của Nhà nước phải quản lý chặt chẽ về mặt thủ tục và con người để đảm bảo đất nước phát triển ổn định và người dân có cuộc sống tốt đẹp.
Kết luận
Xu hướng hiện nay là toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Việt Nam không chỉ cần quản lý tốt nguồn lực trong nước, mà phải tận dụng cả nguồn lực ngoài nước để nắm bắt cơ hội phát triển. Thể chế chính sách vẫn là công cụ hữu hiệu nhất của Nhà nước để thu hút chuyên gia nước ngoài tới làm việc tại Việt Nam. Ban hành cơ chế nhập tịch phù hợp là một giải pháp tiềm năng để Việt Nam thu hút nhân tài ngoài nước.
Thay lời kết, xin cảm ơn Xuân Son vì những gì anh đã làm cho đất nước Việt Nam (và vì đã cho em ké tí fame viết bài). Chúc công dân Nguyễn Xuân Son sớm bình phục.
Note: Do những thông tin liên quan tới quốc tịch của cá nhân thường không công khai, một số ví dụ trong bài sẽ dựa trên thông tin tìm hiểu được và kết hợp với phân tích chủ quan của tác giả. Song bài viết khó tránh khỏi những thiếu sót, chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ quý độc giả có chuyên môn trong lĩnh vực này.
Tài liệu tham khảo:
[1] Trần Ngọc Minh, “Xác định quốc tịch theo quy định của thế giới và Việt Nam,” Tạp chí Khoa học Kiểm sát, 2019.
[2] Đơn Ca, “Con đường huyền thoại của Lamine Yamal,” Báo Công an Nhân dân, 17/07/2024.
[3] Văn bản hợp nhất 05/VBHN-VPQH 2014 Luật quốc tịch Việt Nam.
[4] Nguyễn Việt Hoàng, “Quyền có quốc tịch Việt Nam của người Việt Nam định cư ở nước ngoài”, Luận văn Thạc sỹ luật học, Học viện Khoa học Xã hội, 2016.
[5] Trần Thị Lan Phương, “Pháp luật một số nước về vấn đề đa quốc tịch và kiến nghị hoàn thiện pháp luật quốc tịch của Việt Nam,” Tạp chí Luật sư Việt Nam, 05/01/2021.
[6] Law of the Republic of Indonesia No. 12 on Citizenship of the Republic of Indonesia.
[7] Nghị định số 16/2020/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Quốc tịch Việt Nam.